AI-uitschakeling: hoe exportcontroles van Anthropic een wereldwijde soevereiniteitsstrijd ontketenden

Sophie Jansen · 2026-06-15

Afgelopen week veranderde een abstracte beleidsangst in een keiharde realiteit. Op 13 juni 2026 haalde een Amerikaanse overheidsrichtlijn de twee krachtigste AI-modellen van Anthropic offline voor gebruikers wereldwijd. Zelfs buitenlandse werknemers van Anthropic werden tijdelijk buitengesloten. In Europa en Canada gingen alarmbellen af: wie controleert eigenlijk de AI waar de wereld op draait? De snelheid waarmee dit gebeurde, was schokkend. De reactie uit het buitenland was nog luider. Laten we eens kijken wat er precies gebeurde en waarom dit zo'n grote impact heeft. ### Van lancering naar lockdown in vier dagen Op 9 juni 2026 lanceerde Anthropic Claude Fable 5 en Claude Mythos 5 voor het grote publiek. Deze modellen waren de publieke versie van een technologie die het bedrijf sinds april onder gecontroleerde toegang had ontwikkeld via een programma genaamd Project Glasswing. Fable 5 werd beschreven als een Mythos-klasse model dat veilig was gemaakt voor algemeen gebruik, met state-of-the-art prestaties op bijna alle geteste benchmarks. Het blinkte uit in software-engineering, wetenschappelijk onderzoek en autonoom werk. Mythos 5, de capabelere variant, bleef beperkt tot Glasswing-partners en geselecteerde biologisch onderzoekers. Vier dagen later was het weg. Anthropic meldde dat het op 12 juni om 23:21 uur Nederlandse tijd een exportcontrolerichtlijn ontving om de toegang tot Fable 5 en Mythos 5 op te schorten. De brief gaf geen gedetailleerde uitleg over de specifieke veiligheidszorgen. Omdat het bedrijf niet in realtime kon filteren op nationaliteit, moest het de toegang voor alle klanten abrupt uitschakelen om aan de richtlijn te voldoen. Het bevel, uitgevaardigd door minister van Handel Howard Lutnick in een brief aan CEO Dario Amodei, eiste dat alle toegang door buitenlandse onderdanen, zowel binnen als buiten de Verenigde Staten, zou worden opgeschort. ### De jailbreak die alles in gang zette Washington verwees naar nationale veiligheid, specifiek naar een methode om Fable 5 te 'jailbreaken' oftewel de veiligheidsmaatregelen te omzeilen. Anthropic betwistte de ernst hiervan en stelde dat de techniek neerkwam op een beperkte mogelijkheid om programmacode te bekijken en fouten te identificeren. Iets wat concurrerende modellen, zoals OpenAI's GPT-5.5, ook kunnen. De overheid schetste een scherper beeld. David Sacks, medevoorzitter van de President's Council of Advisers on Science and Technology, zei op X dat de regering Amodei vroeg om de kwetsbaarheid te repareren of het model uit de roulatie te halen. Amodei weigerde. Sacks wees op de tegenstrijdigheid: 'In hun blogpost verdedigde Anthropic zijn beslissing door te zeggen dat de jailbreak niet ernstig is. Dat is niet wat de vertrouwde partner en de Amerikaanse regering geloven; en dat soort bagatelliserende taal past niet bij Anthropics merk als het AI-veiligheidsbedrijf.' ### De rol van Amazon en de bredere context De Wall Street Journal meldde dat de stap ook werd beïnvloed door Amazon-CEO Andy Jassy. Hij vertelde minister van Financiën Scott Bessent en andere functionarissen dat Amazon-onderzoekers Fable 5-prompts hadden gebruikt om informatie te verkrijgen die cyberaanvallen zou kunnen ondersteunen. Amazon is een van de grootste investeerders in Anthropic. Een woordvoerder zei dat 'het niet ongebruikelijk is dat regeringen ons advies vragen over mogelijke veiligheidsrisico's', maar wilde geen details delen. ### Een strijd die maanden eerder begon Dit alles begon niet vorige week. Het conflict barstte eerder dit jaar los nadat Anthropic erop stond dat zijn technologie niet mocht worden gebruikt voor massasurveillance of volledig autonome wapensystemen. Dit viel slecht bij het Pentagon. De spanningen liepen hoog op en leidden uiteindelijk tot de drastische maatregelen die we nu zien. ### Wat betekent dit voor Europa en Nederland? Voor Nederlandse bedrijven en overheden is dit een wake-up call. Afhankelijkheid van Amerikaanse AI-modellen brengt risico's met zich mee die verder gaan dan technische prestaties. De soevereiniteit over kritieke technologie staat op het spel. Europese initiatieven voor eigen AI-ontwikkeling krijgen hierdoor een nieuwe urgentie. - **Technologische onafhankelijkheid**: Nederland moet investeren in eigen AI-capaciteiten om niet afhankelijk te zijn van buitenlandse beslissingen. - **Regelgeving**: De EU moet duidelijke kaders stellen voor exportcontroles en veiligheidseisen. - **Samenwerking**: Europese landen moeten samenwerken om een sterke, eigen AI-infrastructuur op te bouwen. ### Conclusie De exportcontroles van Anthropic laten zien hoe kwetsbaar de wereld is geworden voor Amerikaanse beslissingen over AI. Het is niet alleen een technisch probleem, maar ook een geopolitiek vraagstuk. De komende maanden zullen bepalen of Europa en Nederland in staat zijn om hun eigen koers te varen in het AI-tijdperk.